در دو نقطه اعتدالي يعني در نخستين روز فصل بهار و نخستين روز فصل پاييز زمين نسبت به محور چرخش خود در وضعيتي قرار مي‌گيرد كه موجب مي شود امواج نور خورشيد به‌طور مستقيم و عمود بر خط استوا بتابد و بر همين اساس تصور مي‌شود كه بايد در اين روز طول روز و شب برابر با هم باشد و 12 ساعت به طول انجامد مگر اين كه عوامل محدودكننده‌اي وجود داشته باشند كه وقوع چنين وضعيتي را امكان‌پذير نسازند. اگر چه معمولا تصور مي‌شود كه يك سال 365 روز است اما حقيقت اين است كه به دليل تاثير عوامل مختلف نظير جاذبه طول سال نجومي در زمان‌هاي مختلف متفاوت خواهد بود. به همين علت لحظه تحويل سال نو و يا نقطه اعتدال بهاري و حتي نقطه اعتدال پاييزي برحسب عوامل مختلف تاثيرگذار برمدت زمان يك سال نجومي اغلب از نظر روز و زمان از سالي به سال ديگر متفاوت خواهد بود و بنابراين هر سال لحظه تحويل سال نو نسبت به سال قبل چندين ساعت تغيير مي‌كند كه البته مدت زمان اين تغييرات براساس تغييرات نجومي محاسبه مي‌شود تا لحظه تحويل سال نو به طور دقيق مشخص شود.
همان طور كه مي‌دانيد زمين از محل خط استوا به دو نيمكره شمالي و جنوبي تقسيم شده است. خط استوا خطي فرضي است كه همانند كمربندي دور زمين را در محل اتصال اين دونيمكره در برگرفته است. نيمكره شمالي در شمال خط استوا و نيمكره جنوبي در جنوب اين خط فرضي قرار گرفته است.

نخستين روز فصل بهار در نيمكره شمالي، نخستين روز فصل پاييز در نيمكره جنوبي است. بر اين اساس مبدا آغاز سال نو روزي است كه خورشيد تا زمان عبور از نصف النهار به نقطه اعتدال بهاري رسيده باشد. يك ماه نجومي عبارت است از فاصله زماني بين دو عبور متوالي ماه از مقابل يك ستاره ثابت و اين در حالي است كه ماه هلالي فاصله زماني بين دو مقارنه متوالي ماه و خورشيد است كه به عنوان مبناي تقسيم‌بندي زماني ماه‌هاي قمري استفاده مي‌شود. در گذشته‌هاي دور براي محاسبه طول دقيق سال شمسي و قمري كه مبناي آن مقارنه ماه و خورشيد بود فاصله زماني بين دو انقلاب متوالي و يا به عبارت ديگر نخستين روزهاي فصول تابستان و زمستان و همچنين دواعتدال متوالي يا نخستين روزهاي فصول بهار و پاييزمحاسبه مي‌شد و براساس اندازه‌گيري متوسط فاصله زماني محاسبه شده در طي چندين سال متفاوت، طول سال شمسي نزديك به 365 روز محاسبه مي‌شود. اما امروزه منجمان به ابزارهاي دقيقي براي پيش‌بيني وقوع پديده‌هاي نجومي كه در طول يك سال اتفاق مي‌افتد دست يافته‌اند كه براساس اطلاعات و داده‌هاي به دست آمده از آن، تقويم‌ها را تنظيم مي‌كنند.

اگر چه هر روز سال داراي تاريخ مشخصي است اما دوره‌هاي زماني مختلف مانند هفته، ماه و... براساس دوره گردش ماه يا خورشيد تعيين مي‌شوند.

در جوامع مختلف با توجه به نيازهاي كاربران براساس الگوي مشخصي، تقويم خاصي طراحي و تنظيم مي‌شود. معمولا در تنظيم تقويم‌هايي كه در كشورهاي مختلف از آنها استفاده مي‌شود از گردش زمين به دور خورشيد و همچنين حركت وضعي زمين به دور خودش به عنوان مبناي تقسيم‌بندي زمان به روز، ماه و سال استفاده مي‌شود. به عبارت ديگر تقويم عبارت است از سيستمي براي تقسيم زمان به روز، هفته، ماه و سال و جدولي كه اين تقسيمات زماني را در برمي‌گيرد. اگر تقويم‌هايي كه در جوامع مختلف مورد استفاده قرار مي‌گيرد را مورد بررسي قرار دهيم درخواهيم يافت كه در همه آنها امور متناوب طبيعي و دوره‌هاي گردش طبيعي به عنوان مبنايي براي تنظيم تقويم در نظر گرفته شده است.

شايد برايتان جالب باشد بدانيد از زماني كه انسان به زراعت و كشاورزي پرداخت و به اين نكته پي ‌برد كه زمان مناسب براي بذرافشاني در هر سال تابع دوره زماني مشخصي است و براين اساس به شمارش روزهاي بين 2 موسم متوالي براي بذرافشاني پرداخت به فكر تنظيم تقويمي براي تقسيم‌بندي زمان به دوره‌هاي مشخص افتاد. دوره گردش ماه از نخستين مبناهايي بود كه از آن براي تنظيم تقويم استفاده شد اما از آنجايي كه پديده‌هاي طبيعي كه ماه‌ها براساس آنها نامگذاري شده بودند هميشه در همان ماه اتفاق نمي‌افتاد، مبنا قرار دادن ماه‌هاي قمري براي تنظيم تقويم و تقسيم‌بندي زمان با مشكل مواجه شد.

از آنجايي كه طغيان سالانه رود نيل در اقتصاد كشاورزي مصريان باستان از اهميت قابل توجهي برخوردار بود سال شمسي اهميت بيشتري پيدا كرده و جايگزين سال قمري شد. براساس سال شمسي هر سال به 3 فصل 4 ماهه تقسيم مي‌شد.

هر ماه 30 شبانه روز به طول مي‌انجاميد و پس از 12 ماه، 5 روز به آن اضافه مي‌شد. اما تقويم شمسي كه در زمان ملك‌شاه سلجوقي تنظيم شد و در اغلب نقاط ايران از آن به عنوان مبناي تقسيم بندي زمان استفاده شد همان تقويمي است كه امروزه از آن به عنوان تقويم جلالي، سلطاني و يا ملكي استفاده مي‌شود. ساختار اين تقويم برمبناي سنت‌هاي ديرين تقويم‌هاي ايراني و با تاكيد برانطباق نوروز يا روز نخست سال با نقطه اعتدال بهاري بنا نهاده شده است.

تقويم هجري شمسي فعلي ايران نيز ادامه همان تقويم جلالي است و تاكنون هيچ تقويمي دقيق‌تر از آن در جهان تنظيم نشده است. مبدا اين تقويم برابر با سال 471 هجري قمري است. در اين تقويم نه تنها طول سال با تقويم طبيعي برابري دارد بلكه طول هر فصل نيز به دليل انطباق روزهاي هر ماه خورشيدي با مدت زمان توقف خورشيد در برج‌هاي همزمان آن، با طول فصل‌هاي طبيعي برابري داشته و نقاط اعتدال و انقلابين درست در ابتداي هر فصل تقويم جلالي قرار مي‌گيرند. در نتيجه مجموع روزهاي هر يك از 3 ماه نخست و دوم سال برابر با 93 روز، مجموع روزهاي 3 ماه پاييز 90 روز و 3 ماهه زمستان 89 روز است.

زهرا هداوند